Martha Cnockaert, verpleegster en Spionne

026 web

Jackie Detailleur

Verpleegster en spionne. Het verhaal van Martha Cnockaert. (1)

auteur: Gilbert Coghe

“Een West-Vlaamse spionne met wereldfaam in Engeland, maar onbekend in Vlaanderen. Dat is Martha Cnockaert uit Westrozebeke.” (2)

Martha CnockaertMartha Cnockaert werd geboren op 27.10.1892 te Westrozebeke als derde van zeven kinderen in het gezin van Felix Cnockaert en Marie-Louise Vanoplinus. Vader Felix was aan de slag bij landbouwers op de gemeente en werkte ook als seizoenarbeider in Frankrijk. Moeder Marie-Louise had een kruidenierswinkel. Tijdens de Slag om Langemark bij het begin van de oorlog hielp Martha de gewonde Duitse soldaten verzorgen in het klooster en in de kerk van Westrozebeke. Wegens beschietingen van de geallieerden en op bevel van de Duitse overheid verlieten Martha en haar ouders op 27 januari 1915 (3) als een der laatsten Westrozebeke. Haar drie broers waren soldaat en zus Marie-Julie was gevlucht. Westrozebeke diende nu alleen nog als rustdorp voor Duitse soldaten.

Naar Roeselare

't Kroontje 04 05 2014

’t kroontje

Burgemeester Jan Mahieu van Roeselare verbleef bij het begin van de oorlog bij de familie Vanoplinus-Deroo, een nonkel en tante van Martha, als gijzelaar drie dagen in Westrozebeke. Hij moest toezicht houden op de arbeiders die de graven voor de gesneuvelde Duitse soldaten moesten delven. Wanneer de families Vanoplinus-Deroo en Cnockaert-Vanoplinus in januari 1915 naar Roeselare moesten emigreren stelde hij voor het gezin Cnockaert-Vanoplinus en dochter Martha café ‘In het Kroontje’ op de Grote Markt ter hunner beschikking. (4)

Verpleegster en spionne in Roeselare

Roeselare was een belangrijke garnizoenstad in het etappegebied. In het café bediende Martha de klanten. Tevens was zij vrijwilligster-verpleegster in het Duits militair hospitaal dat ondergebracht was in het Klein Seminarie. Op aandringen van haar tante (5) Maria Deroo, agente van de Intelligence Service (6), ging Martha spioneren voor de Britten onder de codenaam ‘Laura’. Op beide plaatsen -café en lazaret- ontmoette ze veel Duitse militairen; verpleegster en dienster waren twee ideale dekmantels om te spioneren. Zo kon ze via haar tante “anderhalf jaar lang de Engelsen inlichtingen verschaffen over wapentransporten, munitieopslagplaatsen, illegale telefoonverbindingen, de eerste gasaanval bij Ieper, Zeppelinraids en te bombarderen massabijeenkomsten.”. (7)  Omwille van haar goede relaties met de Duitsers zouden sommigen haar later beschuldigen een dubbelspionne te zijn geweest.

Gearresteerd, veroordeeld en weer vrij!

Bij het opblazen van een munitiedepot in Roeselare verloor Martha haar gouden polsuurwerk. Enkele dagen later las ze op het berichtenbord aan de ingang van de Ortskommandantur dat er een gouden armbanduurwerk met de initialen ‘MC’ was gevonden. Wanneer Martha haar uurwerk ging ophalen, werd ze op de rooster gelegd en viel ze door de mand: ze was ontmaskerd als spionne. Op 30 november 1916 werd zij in de Roeselaarse gevangenis opgesloten. De Duitse krijgsraad te Gent sprak in februari 1917 de doodstraf uit. Wegens haar toewijding als verpleegster -ze kreeg het IJzeren Kruis opgespeld!- werd haar straf omgezet in levenslang. De bevrijding in 1918 bracht haar weer op vrije voeten.

Boek en film Aankondiging Ik was een spioene 001

In een officiële mededeling van Veldmaarschalk Douglas Haig gedateerd 8 november 1918 werd Martha geprezen omwille van haar inzet. (8) Haar verhaal werd neergeschreven door haar echtgenoot John McKenna en later ook verfilmd. Boek en film dragen de titel ‘I was a spy’. Voor het boek dat een bestseller werd, schreef Sir Winston Churchill (9) het voorwoord en in Parijs kwam koning Albert incognito de film bekijken.

 

 

Verdriet en dood

Wanneer haar man haar verlaat voor een jonger buurmeisje, komt Martha dat nooit te boven. Ze sterft begin 1966 en wordt in het familiegraf op het kerkhof van Westrozebeke begraven. In Engeland is ze helemaal niet vergeten, en geregeld ligt er een krans poppies op haar graf.

Cnockaert Martha - Graf Westrozebeke

Noten

(1) Het levensverhaal van Martha Cnockaert staat uitvoerig beschreven in het boek Ik was een  spionne – Het mysterieus spionageverhaal van Martha van Roger Quaghebeur. (Zie bibliografie. In het boek is eveneens de eerste (!) vertaling in het Nederlands van haar bestseller I was a spy opgenomen.Christian Vandenbroucke wijdde eveneens een VWS-cahier (nr. 138 september-oktober 1989) aan Martha Cnockaert onder de titel Marthe McKenna: “Ik was een spioene”. VWS-cahiers zijn een tweemaandelijkse uitgave van de vzw Vereniging van West-Vlaamse Schrijvers.

(2)   Davidsfonds Cultuurmagazine, maart 2014 p. 24.

(3)   Brief van Martha Cnockaert dd. 15 november 1916 aan tante Febronie Vanoplinus die naar Tourcoing was gevlucht. (Quaghebeur p. 244)

(4)   Robert Baccarne en Jan Steen in Van Rousselare tot Langemark 1914 p. 173-174. Ook de families Hoedt en Vanoplinus-Deroo krijgen door tussenkomst van Jan Mahieu een woning toegewezen.

(5)   Maria Deroo was getrouwd met de broer van Martha’s moeder.

(6)   Intelligence Service: Britse Inlichtingendienst.

(7)   Christian Vandenbroucke, Marthe McKenna: Ik was een spioene, VWS nr. 138, jg. 24, 1989.

(8)   Attest van Veldmaarschalk Sir Douglas Haig. Zie Baccarne en Steen p. 175.

Douglas Haig (1861 – 1928) was van 1915 tot 1918 Brits opperbevelhebber aan het Westelijk Front. In de dispatch van veldmaarschalk Douglas Haig van 08 november 1918 werd gepubliceerd in het 4th Supplement to the London Gazette van 26 augustus 1918. Daarin  worden Martha Cnockaert en haar tante Maria Deroo, samen met andere Belgen en Fransen geprezen voor haar “galant and distinguished service in the field”. Een dispatch is een officieel rapport. (Zie Quaghebeur p. 257-258).

(9) The Right Honourable Sir Winston Leonard Spencer (1874 – 1965). Hij was twee maal premier van het Verenigd Koninkrijk, een eerste keer van 1940 -1945. In de periode van de Tweede Wereldoorlog speelde hij een belangrijke rol in de ondergang van Hitler en de overwinning van de geallieerden. Hij was een tweede maal premier van 1951 -1955.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *